O dzielnicy

 

Tegoroczne NARRACJE odbędą się na terenie dzielnicy Żabianka-Wejhera-Jelitkowo-Tysiąclecia. Zachęcamy do zapoznania się z opisem składowych dzielnicy oraz z treścią studium historyczno-przestrzennego, jakie na potrzeby festiwalu opracował dr Klaudiusz Grabowski.

 

Opisy części składowych dzielnicy na potrzeby festiwalu NARRACJE 2026

Żabianka-Wejhera-Jelitkowo-Tysiąclecia to oficjalna nazwa dzielnicy składając się z kilku osiedli zbudowanych w latach 60. i 70. XX wieku oraz znacznie starszego kurortu w Jelitkowie. Z uwagi na nazwę stacji SKM-ki pod nazwą Żabianki rozumie się wszystkie osiedla dzielnicy.

 

Żabianka

Najludniejsze osiedle dzielnicy Żabianka-Wejhera-Jelitkowo-Tysiąclecia, zbudowane z największym rozmachem jako trzecia (po osiedlu Wejhera i Pomorskiej I) inwestycja Spółdzielni Mieszkaniowej Osiedla Młodych. Jej nazwa pochodzi od znajdującej się tu w XIX wieku karczmy.

Spektakularny efekt projektanci Roman Hordyński, Teresa Opic i Stefan Grochowski osiągnęli, wytyczając prosty 800-metrowy deptak, wokół którego kaskadowo, uszeregowano wysokie 11-kondygnacyjne bloki, natomiast od strony Sopotu powstały niższe, 5-kondygnacyjne. Przy samej promenadzie koncentruje się życie codzienne mieszkańców: powstały tu sklepy i punkty usługowe, z czasem dwa kościoły. Bloki zbudowano – po raz pierwszy w Gdańsku – z wielkiej płyty, przywożąc gotowe elementy z „fabryki domów”, czyli Gdańskiego Kombinatu Budowy Domów w Kokoszkach (jednego z czterech w Polsce przedsiębiorstw działających na technologiach opracowanych w ZSRR). Prace nad osiedlem trwały w latach w 1972–1976, a budowano je według tzw. systemu szczecińskiego, często stosowanego w północnej Polsce. To jednak wymagało zrezygnowania z budowy 16-kondygnacyjnych wieżowców uwzględnionych w pierwotnym planie. Projektanci Żabianki wygrali również konkurs na budowę nowej dzielnicy mieszkaniowej na terenie dawnego lotniska – Zaspy, gdzie również zaproponowali ciekawe rozwiązania przestrzenne.

Oryginalną przestrzeń osiedle zawdzięcza także dziełom sztuki plastyków i architektów działających w Grupie Kadyny. Obecnie zachowana jest fontanna Edwarda Roguszczaka, przejmujące rzeźby i reliefy Swietłany Zerling oraz kompozycja Jacka Krenza. Artyści zaprojektowali również oryginalne place zabaw dla dzieci.

 

Osiedle Tysiąclecia

Powstało na terenie posiadłości Kuźnica Konradich założonej w XVI wieku. Rezydencję w XVIII wieku otoczono ogrodem, który później stał się inspiracją dla części francuskiej w Parku Oliwskim. Pozostałością po majątku jest dawny park dworski z XIX wieku z zachowanym pawilonem ogrodowym – obecnie Park Przymorze.

Po wojnie tereny przylegające od południa do parku przeznaczono na zabudowę jednorodzinną. Domy ostatecznie powstały tylko od strony ulicy Chłopskiej. Od inwestora nazwano je Osiedlem PKO. Gotowe w 1962 roku domy kupowali głównie marynarze, którzy dysponowali dewizami.

Pozostały teren przeznaczono pod budowę bloków – chcąc zasycić głód mieszkaniowy, zdecydowano się na najtańsze rozwiązania. Budynki powstały w dużym zagęszczeniu, mieszkania pozbawiono balkonów, a kuchnie okien. Do tego w 1959 roku obniżono normatyw mieszkaniowy, czyli minimalną liczbę metrów kwadratowych przypadających na jedną osobę. Przez to osiedle nazywano niezbyt pochlebnie Pekinem. Zbudowano łącznie 14 bloków, pierwsze były gotowe w 1963 roku. Osiedle pozbawione było dostępu podstawowych usług, dopiero z czasem powstał tu sklep, żłobek i przedszkole, a małą przychodnię ulokowano w domu na Osiedlu PKO. Jedyną większą inwestycją była budowa SP nr 60 przy ulicy Chłopskiej. Szkoła była pierwszą tysiąclatką w Gdańsku, czyli szkołą zbudowaną z okazji Tysiąclecia Państwa Polskiego. Obiekt powstał dzięki składkom mieszkańców miasta oraz wsparciu Fabryki Samochodów Osobowych na warszawskim Żeraniu.

 

 Osiedle Wejhera

Osiedle Wejhera zaczęto budować w 1966 roku. Powstało pomiędzy ulicami Gospody i Orłowską. Przy pierwszych sześciu blokach powtórzono projekt oszczędnościowy (brak balkonów, ślepe kuchnie) z Osiedla Tysiąclecia, podwyższając jednak standard wykończenia wnętrz. Budowano je również z funduszy państwowych. Pozostałą część osiedla miały zająć budynki Spółdzielni Mieszkaniowej Osiedle Młodych. Założona w 1957 roku spółdzielnia była jedną z najprężniej działających w Gdańsku. Jej pierwsze osiedle, zbudowane pomiędzy Oliwą a Wrzeszcze (obecna dzielnica VII Dwór), było dużym sukcesem. Spółdzielni szybko przybywało nowych członków dzięki czemu otrzymała kolejne tereny pod inwestycje, tym razem w sąsiedztwie Jelitkowa.

W latach 1966–1970 zbudowano dwa potężne bloki 10-piętrowe, tzw. szafy, oraz osiem, znacznie mniejszych, 4-piętrowych. Za urbanistykę osiedla odpowiedzialny był Roman Hordyński. W 1969 roku ukończono budowę szkoły podstawowej, a w 1971 przychodni. W osiedlu znalazły się również pawilony handlowe i przedszkole. W latach 1989–1992 od strony ulicy Husytów zbudowano jeszcze trzy bloki 4-piętrowe. Na terenie osiedla wprowadzono więc cztery rodzaje bloków mieszkalnych, co czyni je najbardziej różnorodnym w całej dzielnicy. Nazwa upamiętnia Jakuba Wejhera, pomorskiego szlachcica zasłużonego dla polskich władców z dynastii Wazów i założyciela Wejherowa.

 

Pomorska I

To drugie osiedle mieszkaniowe Spółdzielni Osiedla Młodych, które nazwę zawdzięcza głównej ulicy biegnącej po starej drodze łączącej Oliwę z Jelitkowem. Prace trwały tu w latach 1969–1972.

Osiedle Pomorska planowano zabudować blokami 5-kondygnacyjnymi, obliczając, że zamieszka w nich 1200 osób, jednak z uwagi na dotkliwy brak mieszkań ostatecznie postanowiono zbudować tu cztery potężne 11-kondygnacyjne bloki o zwiększonej kubaturze, tzw. szafy. Dwie podobne stanęły wcześniej na Osiedlu Wejhera. Za urbanistykę osiedla odpowiadał również Roman Hordyński. W jednym budynku zaplanowano blisko 370 mieszkań, w których mogło zamieszkać nawet 1300 osób. Budynek ten zaprojektował Janusz Morek, architekt odpowiedzialny w Gdańsku za wiele budżetowych bloków. Ironicznie budynki jego autorstwa nazywano „zmorkami”, a mieszkania w nich określano jako „norki inżyniera Morki”. W przypadku osiedla przy Pomorskiej narzekano na cienkie ściany, długie korytarze, brak wind towarowych czy zsypy sprzyjające roznoszeniu się hałasu oraz częste psucie się wind osobowych, które także były źródłem uciążliwych dźwięków.

Przestrzeń osiedla uzupełniły pawilony sklepowo-usługowe, nie zbudowano tu jednak szkoły, przedszkola ani żłobka, które miały powstać na zapleczu bloków mieszkalnych, nad malowniczym stawem i Potokiem Oliwskim.

 

Jelitkowo

Jedno z głównych kąpielisk morskich Gdańska, w średniowieczu założone jako osada rybacka, to najstarsza część dzielnicy. Pierwszymi odnotowanymi „plażowiczami” byli tu rycerze z Czech w 1433 roku biorący udział w wojnie z Krzyżakami. Nie widzący nigdy morza Czesi po kąpieli i zabawie na plaży zabrali z sobą słoną morską wodę na pamiątkę.

W XVIII wieku ze względu na piękne otoczenie planowano tu budowę kąpieliska – pierwszego w tej części Bałtyku, jednak przez konkurencję Sopotu i Brzeźna nowoczesny kurort rozwinął się tu znacznie później. Wprawdzie wykonano już nawet projekty, ale ostatecznie pierwszy kurort powstał w Brzeźnie.

Zmiany nastąpiły, gdy w 1907 roku przyłączono osadę do Oliwy. Powstała linia tramwajowa, a przy ujściu Potoku Oliwskiego do Zatoki Gdańskiej zbudowano dom kuracyjny otoczony malowniczym parkiem z tarasem przechodzącym w molo. W 1926 roku Oliwę włączono do Gdańska, chociaż to Sopot chciał przejąć kurort w celu powiększenia swojego kąpieliska.

Po wojnie na terenach pomiędzy Sopotem a Jelitkowem planowano urządzić Centralny Park Kultury dla Trójmiasta z ogromnym Stadionem Centralnym, mniejszymi boiskami i parkiem rozrywki – jednak dopiero w 2010 roku na granicy miast zbudowano halę na 15 000 widzów. W samym Jelitkowie zaś w latach powojennych zbudowano kilka hoteli, ośrodków wczasowych i pensjonatów, a ostatnio również deweloperskich osiedli. Stary kościółek z 1926 roku zburzono i zbudowano nowy, większy. Dawny klimat zachowany został dzięki starej zabudowie, zwłaszcza chatom rybackim stojącym przy ulicy Bałtyckiej.

 

Pobierz PDF i przeczytaj treść opracowania historyczno-przestrzennego (klik).